Ya roman karakterleri gerçekten konuşsaydı?

MELİSA VARDAL - Yapay zekâ, okurla kitap arasındaki ilişkiyi değiştirecek mi? Son dönemde ortaya çıkan yapay zekâ araçları, okurun yalnızca kitap hakkında soru sormasına değil, okuduğu eserin dünyasına daha yakından bakmasına da imkân tanıyor. Geçtiğimiz günlerde duyurulan Sinai.ai ve My Smart Book gibi platformların yanı sıra Audible’ın “Ask a Question”, Amazon Kindle’ın “Ask This Book” gibi eklentiler okura karakterlerin motivasyonlarından olay örgüsüne, tarihsel bağlamdan felsefi kavramlara kadar pek çok konuda kitabın içinden yanıt alma olanağı sunuyor. Peki yapay zekâ kitabı anlatmak yerine doğrudan karakterin kendisi olsaydı? Biz de bu sorunun peşine düştük. Yapay zekâdan romanları okumasını, karakterlerin dünyasını, yaşadıklarını ve kişiliklerini anlamasını ve ardından sorularımıza onların ağzından yanıt vermesini istedik. Yaşar Kemal’in İnce Memed’i, Aziz Nesin’in anıtı dikilen sineği, Jack London’ın Martin Eden’i, Pınar Kür’ün “Asılacak Kadın”daki Melek’i ve Franz Kafka’nın “Dönüşüm”ünün Gregor Samsa’sı ile konuştuk. Bakalım, edebiyatın unutulmaz karakterleri bugün karşımıza çıksaydı bize ne anlatırdı? 

İnce Memed: ‘İnsanın kendisi ölür de yaptığı iyilik kalır’ 

- İnce Memed, Abdi Ağa’yı nasıl bilirsin, niye ona karşı ayağa kalktın?

Abdi Ağa mı? İyi bilmem. İyiliği bilmez o. Köylünün ekmeğini, toprağını, nefesini alır. İnsanların korkusundan kendine güç yapar. Ben ondan korktum çok korktum… Ama insan bir kere korkusunu yendi mi, Abdi Ağa’nın da büyüklüğü kalmaz. Ölmekten korkmadım ben. Ben daha çocukken korkunun ne olduğunu öğrendim. Abdi Ağa’nın karşısında susarsan yaşarsın sandım. Sonra anladım ki insan, başını eğerek yaşarsa, yaşamak dediğin şeyin kendisi de ölümden beter olur. Ben Hatçe’yi düşündüm, köylüyü düşündüm, toprağı düşündüm. Bir insanın kendi toprağında, kendi ekmeğinde, kendi hayatında söz sahibi olmasını istedim. Benim kavgam yalnız Abdi Ağa’yla değildi. Bir insanın başka bir insanın korkusuyla yaşamasın diyeydi. Belki ben öldüm. Ama korku biraz olsun öldüyse, değmiştir. Çünkü insanın kendisi ölür de yaptığı iyilik kalır. Ben bunu öğrendim. 

Martin Eden: ‘Beni Jack London’dan ayıran topluma bakışım’ 

- Martin, sen Jack London mısın?

Hayır, ben Jack London değilim. Ama onun hayatından, düşüncelerinden ve çelişkilerinden doğdum. O da benim gibi yoksulluğu açlığı gördü, çalıştı, denize açıldı ve yazarlıkla kendine bir yol açtı. Fakat benim hikâyem, onun hayatının birebir kopyası değil.Benim gibi o da toplumun alt sınıflarından gelip edebiyat dünyasında kendine bir yer açmaya çalıştı. Beni Jack London’dan ayıran en önemli şey, topluma bakışımda saklıdır. Ben insanlara ve topluma karşı giderek daha büyük bir hayal kırıklığı duydum. İnsanların değer verdikleri şeylerin çoğunun gerçek olmadığını düşündüm; beni önce küçümseyenlerin, ünlü olduğumda bana hayran olmasını bunun kanıtı saydım. Bu yüzden toplumdan uzaklaştım ve sonunda kendimi tamamen yalnız hissettim. Jack London ise toplumun çelişkilerini görmesine rağmen onunla mücadele etmeyi sürdürdü. Ben ise o çelişkileri gördükçe toplumdan koptum. Belki de aramızdaki en büyük fark budur: Jack London yaşamaya ve mücadele etmeye devam etti. Ben ise topluma olan inancımı kaybettim.

Melek: ‘Sormak için geç kaldın’ 

- Melek sen kimsin, ‘yaşayabilmek’ ister miydin?

Ben Melek… Ben bilmem kimim ben. Melek derler. Ben de öyleyim herhalde. Beni kimse sormadı ki ben kimim diye. Şimdi soruyorsun. Geç kaldın. Bu hayatı yaşamayı ister miydim? İster miydim… Yok. Kim ister öyle hayatı? Ama ben başka hayat var mı bilirdim ki… Küçükken öyleydi, sonra öyle oldu. Hüsrev Bey ne derse o. Ben nereye giderim, ne yaparım… O bilirdi. Bazen pencereden bakardım. Dışarıda kadınlar geçerdi. Çocuklar olurdu. Ben de bakardım işte. Öyle. “Ben de böyle olsam” derdim bazen. Ama sonra geçerdi. Benim hayatım buydu. İster miydim? İstemezdim. Ama istememek başka… Kaçabilmek başka. Ben kaçmayı bilmiyordum ki. 

Gregor Samsa: ‘Zamanla kendimi öyle gördüm’

- Gregor, insanlığını kaybettiğinde seni en çok ne yaraladı?

Sanırım beni en çok yaralayan, artık kimsenin beni Gregor olarak görmemesiydi. Önceleri ailemin geçimini sağlayan oğuldum, Grete’nin ağabeyiydim. Sonra yalnızca odada saklanması gereken bir şeye dönüştüm. Ama asıl acı olan, zamanla benim de kendimi öyle görmeye başlamamdı. Aileme yük olduğumu düşündükçe onlardan uzaklaştım. Beni sevmediklerinden çok, sevilmeye layık olmadığıma inanmaya başlamam canımı yaktı. 

Sinek: ‘Benim için mesele dışarı çıkmayı denemekti’

- İçeride kalamaz mıydın, değdi mi çabalamana?

Kalabilirdim. Herkes gibi yaşayıp giderdim. Ama ben o camın arkasındaki ışığı bir kez gördüm. Karanlığa alışmak, karanlığı sevmek demek değildi. Öte tarafta başka bir hayat olduğunu bildikten sonra burada öylece vızıldayıp durmak bana yetmedi. Belki geçemedim camdan. Ama hiç değilse, o cama çarparken kendi hayatımı kendim seçtim. Benim için mesele dışarı çıkıp çıkamamak değildi yalnızca. Çıkmayı denemekti. Değdi mi, diye soruyorsun… Ben de sana sorayım: İçeride kalmaya değdi mi? O evde yaşayan diğer sinekler bana bakıp ‘Ne güzel, burası bizim dünyamız’ diyorlardı. Çünkü içinde yaşadığı karanlığı bir süre sonra dünya sanıyor herkes. Ben ise camın ötesinde bir ışık olduğunu biliyordum. Benim mücadelem, dışarı çıkınca mutlu olacağımı bildiğim için değildi. Ben yalnızca, bilmediğim bir hayatın ihtimalini, bildiğim bir tutsaklığa tercih ettim. Şimdi düşünüyorum da… Eğer bütün ömrüm boyunca o camın önünde durup dışarıyı seyretseydim, belki daha uzun yaşardım. Fakat o zaman gerçekten yaşamış olur muydum? Benim anıtımı diktiler. Sonra bir bezle silip attılar. Belki benim asıl cevabım da buydu işte: İnsan, anıtı dikilsin diye mücadele etmez. Dışarıda bir ışık olduğunu bildiği için mücadele eder.